🏆
CHÍNH NHẤT BANG
正大光明
一以統萬
CHÍNH ĐẠI QUANG MINH
NHẤT DĨ THỐNG VẠN
Đại hùng, đại lực, đại từ bi
正大光明
一以統萬
CHÍNH ĐẠI QUANG MINH
NHẤT DĨ THỐNG VẠN
Đại hùng, đại lực, đại từ bi
Phá Diêu Phú (còn gọi là Gia Thắng Phú hay Khuyến Thế Văn) quả thực là một kiệt tác văn chương của Lã Mông Chính – vị tể tướng lừng danh thời Bắc Tống. Đây không chỉ là một bài phú, mà còn là một "bản tổng kết" sâu sắc về nhân sinh, vận mệnh và sự khiêm nhường.
Dưới đây là những giá trị cốt lõi khiến bài phú này trở thành kinh điển qua hàng ngàn năm:
Xuyên suốt bài phú là quan điểm: "Nhân hữu lăng vân chí, vô vận bất năng tự đạt" (Người có chí cao ngút trời, nhưng không gặp vận thì chẳng thể tự làm nên chuyện).
Bài phú được viết khi Lã Mông Chính đã ở đỉnh cao quyền lực (Tể tướng), nhưng ông lại kể về những ngày tháng đói khổ, phải sống trong hầm tối (diêu) và ăn cháo loãng.
Có những câu trong bài phú đã trở thành châm ngôn sống:
"Thiên hữu bất trắc phong vân, nhân hữu đán tịch họa phúc."
(Trời có gió bão bất ngờ, người có họa phúc sớm tối.)
| Giai đoạn | Minh họa trong bài phú |
|---|---|
| Lúc chưa gặp thời | Cá rồng ẩn mình dưới vũng nước sâu, phải khuất thân dưới tay tôm tép. |
| Lúc gặp thời | Rồng bay lên chín tầng mây, đi mây về gió, vạn vật đều ngước nhìn. |
| Lời kết | Mọi sự giàu sang, nghèo khó đều có định số; quan trọng là giữ vững đạo đức. |
Bài phú này đặc biệt ý nghĩa đối với những người đang trong quá trình xây dựng sự nghiệp lớn. Nó giúp người ta giữ được cái đầu lạnh khi thành công và một trái tim nóng khi gặp trắc trở.
Dưới đây là nguyên văn bản chữ Hán của Phá Diêu Phú (破窑赋), một tác phẩm được xem là "văn chương khuyến thế" bậc nhất trong văn hóa Á Đông.
作者：吕蒙正 (Tác giả: Lã Mông Chính)
天有不测风云，人有旦夕祸福。
蜈蚣百足，行不及蛇；雄鸡两翼，飞不过鸦。
马有千里之程，无骑不能自往；人有凌云之志，非运不能自通。
文章盖世，孔子厄于陈邦；武略超群，太公钓于渭水。
颜渊命短，殊非凶恶之徒；盗跖年长，岂是善良之辈。
尧帝明圣，却生不肖之儿；瞽叟愚顽，反生大孝之子。
张良原是布衣，萧何称谓县吏。
晏子身低五尺，封为齐国宰相；孔明卧居草庐，能作蜀汉军师。
楚霸英雄，败于乌江自刎；汉王柔弱，竟有万里江山。
李广有射虎之威，到老无封；冯唐有乘龙之才，一生不遇。
韩信未遇之时，无一日之餐；及至遇时，腰悬三足之印，一旦时衰，死于阴人之手。
有先贫而后富，有先富而后贫。
蛟龙未遇，潜水于鱼鳖之间；君子失时，拱手于小人之下。
天不得时，日月无光；地不得时，草木不生；水不得时，风浪不静；人不得时，利运不通。
注福注禄，命里已安排定，富贵谁不欲？人若不依根基八字，岂能为卿为相？
吾昔寓居洛阳，朝求僧餐，暮宿破窑。
思衣不可遮其体，思食不可济其饥。
上人憎，下人厌，人道我贱，非我贱也，此乃时也、运也、命也。
今居朝堂，官至极品，位置三公。
身虽鞠躬于一人之下，列职于万人之上。
有穿不尽之绫罗，有食不尽之珍馐。
出则壮士执鞭，入则佳人捧觞。
上人宠，下人拥。人道我贵，非我贵也，此乃时也、运也、命也。
嗟呼！人生在世，富贵不可尽用，贫贱不可自欺。
听天地之轮转，周而复始焉。
Dưới đây là bản phiên âm Hán - Việt đầy đủ của bài Phá Diêu Phú (破窑赋). Bản phiên âm này giúp bạn dễ dàng đọc tụng và thấu hiểu âm hưởng bi hùng, trầm mặc của tác phẩm:
Tác giả: Lã Mông Chính
Thiên hữu bất trắc phong vân, nhân hữu đán tịch họa phúc.
Ngô công bách túc, hành bất cập xà; hùng kê lưỡng dực, phi bất quá nha.
Mã hữu thiên lý chi trình, vô kỵ bất năng tự vãng; nhân hữu lăng vân chi chí, phi vận bất năng tự thông.
Văn chương cái thế, Khổng Tử ách vu Trần bang; võ lược siêu quần, Thái Công điếu vu Vị Thủy.
Nhan Uyên mệnh đoản, thù phi hung ác chi đồ; Đạo Chích niên trường, khởi thị thiện lương chi bối.
Nghiêu Đế minh thánh, khước sinh bất tiếu chi nhi; Cổ Tẩu ngu ngoan, phản sinh đại hiếu chi tử.
Trương Lương nguyên thị bố y, Tiêu Hà xưng vị huyện lại.
Án Tử thân đê ngũ xích, phong vi Tề quốc Tể tướng; Khổng Minh ngọa cư thảo lư, năng tác Thục Hán Quân sư.
Sở Bá anh hùng, bại vu Ô Giang tự vẫn; Hán Vương nhu nhược, cánh hữu vạn lý giang sơn.
Lý Quảng hữu xạ hổ chi uy, đáo lão vô phong; Phùng Đường hữu thừa long chi tài, nhất sinh bất ngộ.
Hàn Tín vị ngộ chi thời, vô nhất nhật chi san; cập chí ngộ thời, yêu huyền tam túc chi ấn, nhất đán thời suy, tử vu âm nhân chi thủ.
Hữu tiên bần nhi hậu phú, hữu tiên phú nhi hậu bần.
Giao long vị ngộ, tiềm thủy vu ngư biết chi gian; quân tử thất thời, củng thủ vu tiểu nhân chi hạ.
Thiên bất đắc thời, nhật nguyệt vô quang; địa bất đắc thời, thảo mộc bất sinh; thủy bất đắc thời, phong lãng bất tĩnh; nhân bất đắc thời, lợi vận bất thông.
Chú phúc chú lộc, mệnh lý dĩ an bài định, phú quý thùy bất dục? Nhân nhược bất y căn cơ bát tự, khởi năng vi khanh vi tướng?
Ngô tích ngụ cư Lạc Dương, triều cầu tăng phạn, mộ túc phá diêu.
Tư y bất khả giá kỳ thể, tư thực bất khả tế kỳ cơ.
Thượng nhân tăng, hạ nhân yếm, nhân đạo ngã tiện, phi ngã tiện dã, thử nãi thời dã, vận dã, mệnh dã.
Kim cư triều đường, quan chí cực phẩm, vị trí tam công.
Thân tuy cúc cung vu nhất nhân chi hạ, liệt chức vu vạn nhân chi thượng.
Hữu xuyên bất tận chi lăng la, hữu thực bất tận chi trân tu.
Xuất tắc tráng sĩ chấp tiên, nhập tắc giai nhân bổng tương.
Thượng nhân sủng, hạ nhân ủng. Nhân đạo ngã quý, phi ngã quý dã, thử nãi thời dã, vận dã, mệnh dã.
嗟呼 (Tá hô)! Nhân sinh tại thế, phú quý bất khả tận dụng, bần tiện bất khả tự khi.
Thính thiên địa chi luân chuyển, chu nhi phục thủy yên.
Bản Hán Việt này giữ được sự đối xứng rất đẹp trong văn phong biền ngẫu của Tể tướng Lã Mông Chính.
Bản dịch thơ của Phá Diêu Phú thường được chuyển ngữ theo thể thơ tự do hoặc song thất lục bát để giữ được cái khí chất thâm trầm, đối ngẫu của nguyên tác.
Dưới đây là bản dịch thơ phổ biến và diễn xướng được trọn vẹn ý nghĩa của bài phú:
Trời có gió bão bất ngờ,
Người có họa phúc sớm chiều khó hay.
Cuốn tròn trăm chân rết bò chẳng kịp rắn,
Vươn cao đôi cánh gà bay chẳng quá quạ.
Ngựa có sức đi nghìn dặm, không người cưỡi chẳng thể tự đi,
Người có chí cao ngút trời, không gặp vận chẳng thể tự đạt.
Văn chương cái thế, Khổng Tử còn khốn đốn tại nước Trần,
Võ lược siêu quần, Thái Công phải buông cần sông Vị.
Nhan Hồi đoản mệnh, nào phải đâu là kẻ hung tàn,
Đạo Chích sống lâu, đâu có phải là người lương thiện.
Vua Nghiêu sáng suốt, lại sinh con chẳng giống cha,
Cổ Tẩu ngu đần, trái lại có con đại hiếu.
Trương Lương vốn kẻ áo vải, Tiêu Hà chỉ bậc lại hèn.
Án Tử thấp chẳng đầy năm thước, phong làm Tể tướng nước Tề,
Khổng Minh ẩn mình chốn lều tranh, làm nên Quân sư Thục Hán.
Hạng Vũ anh hùng, Ô Giang đành tự sát quy tiên,
Lưu Bang nhu nhược, vạn dặm có được cả giang sơn.
Lý Quảng uy bắn cọp, già rồi vẫn không được phong hầu,
Phùng Đường tài cưỡi rồng, suốt đời chẳng gặp thời đắc thế.
Hàn Tín lúc chưa gặp, cơm ngày một bữa cũng không,
Đến khi gặp thời, đeo ấn rồng thống lĩnh tam quân,
Một mai vận suy, chết dưới tay người đàn bà bạc ác.
Có kẻ trước nghèo sau giàu, có người trước giàu sau nghèo.
Rồng thiêng chưa gặp thời, lẩn khuất cùng tôm cá,
Quân tử khi thất thế, chắp tay dưới lũ tiểu nhân.
Trời không gặp thời, trăng sao chẳng sáng,
Đất không gặp thời, thảo mộc chẳng sinh,
Nước không gặp thời, sóng gió chẳng yên,
Người không gặp thời, vận lợi không thông.
Phúc lộc vận may, số mệnh đã an bài định sẵn,
Phú quý ai không muốn? Nhưng không hợp căn cơ bát tự,
Thì sao có thể làm khanh làm tướng?
Ta xưa ngụ tại Lạc Dương, sáng xin cơm chùa, tối ngủ hang hoang.
Nghĩ áo chẳng đủ che thân, nghĩ cơm chẳng đủ no bụng.
Người trên ghét, kẻ dưới khinh, thiên hạ bảo ta hèn,
Nhưng không phải ta hèn, ấy là do Thời vậy, Vận vậy, Mệnh vậy.
Nay ta ở chốn triều đường, quan cao cực phẩm, đứng hàng Tam công.
Dưới một người nhưng trên vạn người.
Áo lăng la mặc chẳng hết, món trân tu ăn không xuể.
Ra có tráng sĩ cầm roi, vào có giai nhân dâng rượu.
Người trên sủng, kẻ dưới vây. Thiên hạ bảo ta quý,
Nhưng không phải ta quý, ấy cũng là do Thời vậy, Vận vậy, Mệnh vậy.
Than ôi! Đời người tại thế, giàu sang đừng dùng cho cạn, nghèo hèn chớ tự khinh mình.
Hãy thuận theo sự luân chuyển của đất trời, tuần hoàn mãi mãi vậy.